Allah yaratmış insanı da onnar bir-birinnän annaşabilsinnär deyni, onnara dil vermiş. Herbir halka başka dil. Ama her birinä en gözäl geler onun dili - ANA DİLİ. Çünkü o dil insanın içindä, kanında, canında, gennerindä var.

Dillärdä halklar gibi... eer halk, yada o halkın önettii imperiya, çokluksa, kaaviysä, ozaman onun dili dä başka dillerin yanında büük hem saygılı olêr. Küçük halk hem onun dili dä istär-istemäz eziler, az kullanılêr da yavaş-yavaş kaybeler. “Büük” dillär yutêr “küçük” dilleri. Pek sık ölä olêr, ani o az sayılı halk kendi dilindä lafetmää utanêr. O insanda utanmak kompleksi yaranêr. Bunun için onnar ana dilini kullanmêêr, uşaklarını üüretmeer. Da bir gün bu dil kaybeler. Yer üzündän siliner. Dil yokkan halk ta olmêêr. Çünkü bu iki varlık bir-birinä pek sık baalı.

Bu dünnäda 3000 dil var, ama onnarın içindän salt 15 dil aktiv kullanılêr. Bizim dilimiz girer Türk dilleri aylesinä. Bu dil aylesi dünnäda çok lafedilän dillerin listesinä görä 5-ci yerdä durêr (kitay, ingiliz, hint, ispan dillerindän sora). Bu büük dil aylesinä 302 milion insan girer: gagauz, uygur, tatar, kumuk, nogay, tuva, balkar, türkmen, özbek, salar, saka hem taa çok başka türk halkları. Nezamansa hepsi bir dildä lafedärdilär, sora yaşayış yerlerini diiştirincä, başka halklarlan komuşu olunca dillerdä dä diişiklik olmuş. Ona görä bu büük dil aylesi bölüner grupalara. Bizim dilimiz Oguz grupasına girer: azerbaycan, türk, türkmen, gagauz dilleri, Krımtatarcanın bir dialekti hem İranda kullanılan halaç dili.

“Atillalı, Oguz Hannı” büük hem zengin bir istoriyamız vardı. Ama büün salt 7 türk devleti var. Ne yazık, ani Türk halklarının pek çoyu başka devletlerdä az sayılı halk olarak yaşêêr Rusiyada, Ukrainada, Moldovada, İranda, Siriyada, İrakta, Latviyada, Bulgariyada, Afganistanda, Kitayda hem başka yerlerdä. Soraceynız... Onnar orada musaafir mi, taa doorusu, gelmä mi? Diil! Onnar orada asirlerlän yaşamış. Çoyu oranın aborigenidir. Ama hem halk, hem onnarın dili baskı altında bulunêr.

Gagauz dili taa ileri, XX asirin ilk yarısına kadar Türk dilinin (Türkiye Türkçesinin) bir dialekti sayılardı. (Moşkov, Radlov hem b.) Taa sora Sovet Türkologiyasına görä Gagauz dili ayrı bir dil gibi verilmää başladı. Bu dildä büün lafeder Balkan türkleri (Bulgarstan, Romuniya, Makedoniya h.b.).

Ne yazık, ani globallaşma proţesleri kaybettirer büük bir varlıı - dili hem halkı. Bu büük bir problema. Bu problemayı ön plana çıkarmaa deyni, Birleşmiş Milletlär Topluluu (rus.OON) 2000-cı yılda küçük ayın 21-ci gününü Dünnä Ana dili Günü gibi haberlemiş. Bu yortunun neeti kaybelmek korkusu olan dilleri korumak, hem herbir insana kendi ana dilindä lafetmesinä kolaylık vermektir.

Ne yazık, ani 2010-cu yılda Gagauz dili dä kaybelän dillerin listesinä girdi. Girdi, çünkü bu dili kullanan insannarın sayızı az. Girdi, çünkü gagauzlar arasında kasabalarda kullanılan dil rusça. Girdi, çünkü ayledä uşak ana-boba onunnan gagauzça lafetmelerini istesädä, artık ana-boba becerämeer. Girdi,çünkü büünkü ana-bobaların ana-bobaları utanardılar uşaklarınnan lafetmää ana dilindä. Girdi, çünkü rus dili büüktü, modaydı, bir büük balık gibi yuttu diil salt gagauz dilini, ama Sovet Birliindä 100-län dili. Girdi, çünkü büündä öndercilerimiz dışarda hem ayledä en sık lafettikleri dil, yabancı dil, rus dili... Girdi, çünkü büün gagauz dilindä pak lafedän insan pek az. Girdi, çünkü gagauzça düşünän kişi pek az. Çünkü, çünkü... çünkü... sonsuz. Demeli, pek çok yannışlıklarımız oldu.

Ama bununnan barabar bizim liderlerimiz var, angıları hep örnek oldular halkımıza: Mihail Çakir, Dionis Tanasoglu, Dimitri Karaçoban, Nikolay Baboglu h.b. Onnarın başlattıı işleri biz ilerletmeliyiz, bakmayarak karşımıza çıkan engellerä.

Genç boyları dooru terbiyederek, Gagauz Yerindä dil politikası olarsa bu liste bizi korkutmayacek.

Biz bilmeliyiz, ani biz büük bir türk halkının unukalarıyız. Kökümüz derindändä derin! Dilimizi korumalıyız, kullanmalıyız, sevdirmeliyiz, uşaklarımıza üüretmeliyiz. Başka yolumuz yok! Hiç bir halkın kulu olmamalıyız. Hiç bir halkın karşısında başımızı iiltmemeliyiz. Biz halkız, zengin dili, kulturası olan bir türk halkıyız.

Güllü KARANFİL.
“MERAS” topluluun başı.